Қазақстанда кімдер әскерге бармауы мүмкін? Кейінге қалдыру және босату тәртібі өзгереді
Қазақстанда мерзімді әскери қызметке шақыруды кейінге қалдыруға және әскерден босатуға қатысты мемлекеттік қызмет көрсету тәртібі жаңарады.
Қорғаныс министрлігі тиісті ережелерге өзгерістер енгізу жөніндегі бұйрық жобасын әзірледі. Құжатта азаматтардың өтініштерін қарау, әскери қызметке шақыруды кейінге қалдыру және одан босату кезінде қолданылатын рәсімдер нақтыланған.
Алайда бір маңызды жайт бар: бұл өзгерістер әскери қызметтен босатылатын азаматтардың жаңа санаттарын енгізуді көздемейді. Негізгі мақсат — қолданыстағы тәртіпті заңнамаға сәйкестендіріп, мемлекеттік қызмет көрсету рәсімдерін жетілдіру.
Қорғаныс министрлігі 2026 жылғы 6 қазанда бұйрық жобасын «Ашық НҚА» порталында қоғамдық талқылауға шығарған. Қоғамдық талқылау 21 қазанға дейін жалғасқан. Жоба 2020 жылғы 5 қарашадағы № 605 бұйрыққа өзгерістер енгізуге арналған.
Мәселенің маңызы — әскери қызметке шақыруды кейінге қалдыру мен одан толық босатудың екі түрлі құқықтық негіз екенін түсіну қажет. Кейінге қалдыру азаматтың белгілі бір жағдайына байланысты уақытша беріледі. Ал әскери қызметтен босату заңда көзделген негіздер болған жағдайда қолданылады.
Кімдер әскерге шақыруды кейінге қалдыра алады?
Қазақстанның «Әскери қызмет және әскери қызметшілердің мәртебесі туралы» заңына сәйкес, азаматтарға әскери қызметке шақыруды кейінге қалдыру отбасылық жағдайына, оқуына, денсаулығына және басқа да заңды негіздерге байланысты беріледі.
Отбасылық жағдайына байланысты кейінге қалдыру құқығы бар азаматтар:
-
Денсаулығына байланысты тұрақты күтімді қажет ететін отбасы мүшелеріне қарайтын азаматтар. Бұл ретте күтімге мұқтаж адам толықтай мемлекеттің қамқорлығында болмауы және оны асырауға міндетті басқа жақын туыстары болмауы керек.
-
Баласын анасыз тәрбиелеп отырған азаматтар.
-
Ата-анасы қайтыс болуына, ата-ана құқығынан айырылуына немесе бас бостандығынан айырылуына байланысты кемінде екі жыл бойы басқа адамдардың балаларын тәрбиелеп, асырап отырған азаматтар.
-
Некеде тұрған және бір немесе одан да көп баласы бар азаматтар.
Бұдан бөлек, мына санаттағы азаматтарға да кейінге қалдыру берілуі мүмкін:
-
Күндізгі оқу нысанында білім алып жүргендер — оқу мерзімі аяқталғанға дейін.
-
Денсаулық жағдайына байланысты әскери қызметке уақытша жарамсыз деп танылғандар.
-
Білім беру ұйымдарында жұмыс істейтін педагогтар.
-
Тиісті білімі бар және ауылдық жерде мамандығы бойынша тұрақты жұмыс істейтін дәрігерлер.
-
Қазақстан Республикасы Құрылтайының және жергілікті өкілді орган депутаттары.
-
Өзіне қатысты анықтау немесе алдын ала тергеу жүргізіліп жатқан, сондай-ақ қылмыстық ісі сотта қаралып жатқан азаматтар.
-
Азаматтық авиацияның ұшу экипаждары, инженерлері, механиктері мен техниктері.
-
Тиісті білімі бар кеме экипаждарының мүшелері.
-
Құқық қорғау органдарының білім беру ұйымдарында бастапқы кәсіптік даярлықтан өтіп жатқандар.
Кімдер мерзімді әскери қызметтен босатылады?
Заңда кейбір азаматтарды мерзімді әскери қызметке шақырудан толық босату негіздері де қарастырылған. Олардың қатарына:
-
Денсаулық жағдайына байланысты әскери қызметке жарамсыз деп танылғандар.
-
27 жасқа толған және заңды негіздер бойынша мерзімді әскери қызметке шақырылмаған азаматтар.
-
Әскери қызмет міндеттерін орындау кезінде әкесі, анасы, аға-інісі немесе әпке-сіңлісі қаза тапқан, қайтыс болған не бірінші немесе екінші топтағы мүгедектік алған азаматтар.
-
Бұрын басқа мемлекетте әскери немесе баламалы қызмет өткергендер.
-
Қазақстан Республикасының арнаулы мемлекеттік органдарында қызмет атқарған азаматтар.
-
Ғылыми дәрежесі бар азаматтар.
-
Тіркелген діни бірлестіктердің дін қызметкерлері кіреді.
Бұл санаттарға жататын азаматтар тиісті құжаттар арқылы өздерінің заңды негіздерін растауы керек. Әскери қызметтен босату туралы шешім де белгіленген тәртіппен қабылданады.
Әскери билет қалай беріледі және өтініш қалай қаралады?
Қорғаныс министрлігі енгізуді жоспарлаған өзгерістердің тағы бір бағыты — мемлекеттік қызмет көрсету рәсімдерін цифрландыру және әскери есепке алу жүйесін жетілдіру. Әскерге шақыруды кейінге қалдыру немесе одан босату туралы өтініштер жергілікті атқарушы органдар мен әскерге шақыру комиссиялары арқылы қаралады. Қолданыстағы тәртіп бойынша бұл қызметтер «Е-лицензиялау» мемлекеттік ақпараттық жүйесі арқылы көрсетіледі.
Маңыздысы, әскери билет алу немесе әскерден босатылу туралы шешім азаматтың өз қалауымен емес, заңда көрсетілген негіздер мен тиісті құжаттарды тексеру нәтижесінде қабылданады.
Сондай-ақ Қорғаныс министрлігі бұған дейін әлеуметтік желілерде тараған «әскерден алып қалу», «жарамсыздық билетін жасап беру» туралы ақылы ұсыныстардың заңсыз екенін ескертеді. Ведомствоның түсіндіруінше, кейінге қалдыру немесе әскери қызметтен босату туралы шешімді тек заңнамаға сәйкес әскерге шақыру комиссиясы қабылдайды.
Демек, ұсынылып отырған өзгерістер әскерге бармайтын азаматтардың тізімін түбегейлі өзгертпейді. Негізгі міндет — өтініштерді қарау тәртібін реттеу, заң талаптарын біріздендіру және әскери есепке алу жүйесін жетілдіру. Ал азаматтардың кейінге қалдыру немесе босату құқығы қолданыстағы заң нормаларына сәйкес айқындалады.
